ប្រវត្ដិព្រះត្រៃបិដក និងព្រះកែវមរកត ដែលបានចូលដល់ស្រុកខ្មែរ
នៅឆ្នាំរោង ព.ស១២០០ ត្រូវគ.ស៦៥៦ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទបទុមសូរ្យវង្ស ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរទី១១ ដែលមានព្រះនេត្រទិព្វ មានសំពៅមួយគ្រឿងត្រូវខ្យល់ព្យុះសង្ឃរាវាយបោកបក់យ៉ាងខ្លាំង បានរសាត់អណ្ដែតមកកឿងគល់ចតនៅកំពង់ផែព្រះមហានគរ ។ សំពៅនោះត្រូវបែកបាក់ធ្លុះធ្លាយដោយសារកម្លាំងទឹករលករុញបោកច្រានទៅបះនឹងផ្ទាំងថ្ម តែពង្សាវតារវត្ដកោកកាកបានសរសេរថា សំពៅបានមកកឿងនៅត្រង់ដងទន្លេក្នុងខេត្ដបន្ទាយមាស ។
សំពៅនោះមានដឹកជញ្ជូននូវគម្ពីរព្រះត្រៃបិដក(ត្រៃ ឬត្រ័យ ឬត្រី មានន័យថាបី ។ ឯបិដកប្រែពីសំស្ក្រឹតមកបានសេចក្ដីថាកញ្ជើ ល្អី ថាស ឬភាជន៍ ។ ដូច្នេះព្រះត្រៃបិដកជាល្អីបី ដែលគេតម្កល់ព្រះធម៌ ព្រះត្រៃបិដក ឬធម៌ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមានចែកចេញជាបីគឺ ១‑វិន័យបិដក ដែលរៀបរាប់អធិប្បាយអំពីវិន័យ និងបទបញ្ញត្តិ, ២‑សត្ដនបិដក ដែលជាព្រះពុទ្ធឱវាទ ឬជាអត្ថបទដើមផ្សេងៗ, ២‑អភិធម្មបិដក ដែលពណ៌នា អធិប្បាយវែកញែកអំពីចិត្ដ ចេតសិក ការកើត ឈឺ ចាស់ ស្លាប់ រូប និងនិព្វាន) និងព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកត(ក្នុងព.ស៥០០ ដោយព្រះសង្ឃព្រះមហានាគសេន គង់នៅនគរបាតលីបុត្ត មានបំណងចង់យកត្បូងមុនីជោគមកឆ្លាក់កសាងព្រះពុទ្ធបដិមាករ ព្រះឥន្ទ្រាធិរាជក៏បញ្ចេញព្រះវិស្សកម្មទេវបុត្រ ឲ្យយកត្បូងមរកតពីភ្នំវិបុលបព៌តមកកសាងព្រះពុទ្ធរូប ។ អស់រយៈពេល៧យប់៧ថ្ងៃ ព្រះវិស្សកម្មទេវបុត្របានកសាងព្រះកែវមរកតហើយ ដោយមានទាំងបញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុព្រះពុទ្ធសមណគោតមប្រាំពីរក្នុងនោះផង ។ គឺ១ក្នុងព្រះកេស ២ក្នុងទ្រូងឆ្វេងស្ដាំ ២ក្នុងបាតព្រះហស្ថឆ្វេងស្ដាំ និង២ទៀតក្នុងព្រះបាទ ។ ដំបូង ព្រះកែវមរកតគង់នៅនគរបាតលីបុត្ត ។ កាលនោះព្រះមហានាគសេនបានទាយទុកជាមុនថា «ព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកតត្រូវគង់នៅនគរបាតលីបុត្ត ៣៥ឆ្នាំ នៅកោះលង្កាចំនួន ៤៥០ឆ្នាំ នៅឥន្ទបត្តបុរី ឬស្រុកខ្មែរ២០៨ឆ្នាំ នៅស្រុកលាវ៨១៧ឆ្នាំ និងចុងក្រោយនៅទីក្រុងរតនបុរីស្រីអយុធ្យា ប្រទេសសៀមរហូតដល់ព្រះបាទធម្មិករាជ្យបានត្រាស់ដឹង យាងមកលើកស្ទួយតម្កើងព្រះពុទ្ធសាសនា នេះបើតាមពង្សាវតារវត្ដទឹកវិល ក្នុងស្រុកស្អាង ខេត្ដកណ្ដាល ។ នៅឆ្នាំមមែ ព.ស៨៥០ ត្រូវគ.ស.៣០០ ដោយមានសង្គ្រាមរាំងជល់យ៉ាងខ្លាំងក្លានៅនគរបាតលីបុត្ត ស្ដេចកោះលង្កាក៏ទៅសុំយកមកតម្កល់ទុកបូជាក្នុងនគររបស់ខ្លួនតរៀងមក ។) ឯការមកដល់សំពៅនេះ គឺសុទ្ធតែជារឿងចៃដន្យដែលគ្មាននរណាម្នាក់បានគ្រោងទុកដឹងជាមុនឡើយ ។ព្រឹត្ដិការណ៍ចម្លែកមិនធ្លាប់មាននេះ បានធ្វើឲ្យនាម៉ឺនរាជការតូចធំផ្អើលច្រួលច្របល់នាំគ្នាកុះករ ចុះទៅកំពង់ផែសាកសួរចង់ដឹងព័ត៌មាន ។
សំពៅនោះមានដឹកជញ្ជូននូវគម្ពីរព្រះត្រៃបិដក(ត្រៃ ឬត្រ័យ ឬត្រី មានន័យថាបី ។ ឯបិដកប្រែពីសំស្ក្រឹតមកបានសេចក្ដីថាកញ្ជើ ល្អី ថាស ឬភាជន៍ ។ ដូច្នេះព្រះត្រៃបិដកជាល្អីបី ដែលគេតម្កល់ព្រះធម៌ ព្រះត្រៃបិដក ឬធម៌ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមានចែកចេញជាបីគឺ ១‑វិន័យបិដក ដែលរៀបរាប់អធិប្បាយអំពីវិន័យ និងបទបញ្ញត្តិ, ២‑សត្ដនបិដក ដែលជាព្រះពុទ្ធឱវាទ ឬជាអត្ថបទដើមផ្សេងៗ, ២‑អភិធម្មបិដក ដែលពណ៌នា អធិប្បាយវែកញែកអំពីចិត្ដ ចេតសិក ការកើត ឈឺ ចាស់ ស្លាប់ រូប និងនិព្វាន) និងព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកត(ក្នុងព.ស៥០០ ដោយព្រះសង្ឃព្រះមហានាគសេន គង់នៅនគរបាតលីបុត្ត មានបំណងចង់យកត្បូងមុនីជោគមកឆ្លាក់កសាងព្រះពុទ្ធបដិមាករ ព្រះឥន្ទ្រាធិរាជក៏បញ្ចេញព្រះវិស្សកម្មទេវបុត្រ ឲ្យយកត្បូងមរកតពីភ្នំវិបុលបព៌តមកកសាងព្រះពុទ្ធរូប ។ អស់រយៈពេល៧យប់៧ថ្ងៃ ព្រះវិស្សកម្មទេវបុត្របានកសាងព្រះកែវមរកតហើយ ដោយមានទាំងបញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុព្រះពុទ្ធសមណគោតមប្រាំពីរក្នុងនោះផង ។ គឺ១ក្នុងព្រះកេស ២ក្នុងទ្រូងឆ្វេងស្ដាំ ២ក្នុងបាតព្រះហស្ថឆ្វេងស្ដាំ និង២ទៀតក្នុងព្រះបាទ ។ ដំបូង ព្រះកែវមរកតគង់នៅនគរបាតលីបុត្ត ។ កាលនោះព្រះមហានាគសេនបានទាយទុកជាមុនថា «ព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកតត្រូវគង់នៅនគរបាតលីបុត្ត ៣៥ឆ្នាំ នៅកោះលង្កាចំនួន ៤៥០ឆ្នាំ នៅឥន្ទបត្តបុរី ឬស្រុកខ្មែរ២០៨ឆ្នាំ នៅស្រុកលាវ៨១៧ឆ្នាំ និងចុងក្រោយនៅទីក្រុងរតនបុរីស្រីអយុធ្យា ប្រទេសសៀមរហូតដល់ព្រះបាទធម្មិករាជ្យបានត្រាស់ដឹង យាងមកលើកស្ទួយតម្កើងព្រះពុទ្ធសាសនា នេះបើតាមពង្សាវតារវត្ដទឹកវិល ក្នុងស្រុកស្អាង ខេត្ដកណ្ដាល ។ នៅឆ្នាំមមែ ព.ស៨៥០ ត្រូវគ.ស.៣០០ ដោយមានសង្គ្រាមរាំងជល់យ៉ាងខ្លាំងក្លានៅនគរបាតលីបុត្ត ស្ដេចកោះលង្កាក៏ទៅសុំយកមកតម្កល់ទុកបូជាក្នុងនគររបស់ខ្លួនតរៀងមក ។) ឯការមកដល់សំពៅនេះ គឺសុទ្ធតែជារឿងចៃដន្យដែលគ្មាននរណាម្នាក់បានគ្រោងទុកដឹងជាមុនឡើយ ។ព្រឹត្ដិការណ៍ចម្លែកមិនធ្លាប់មាននេះ បានធ្វើឲ្យនាម៉ឺនរាជការតូចធំផ្អើលច្រួលច្របល់នាំគ្នាកុះករ ចុះទៅកំពង់ផែសាកសួរចង់ដឹងព័ត៌មាន ។
បុព្វហេតុដើមដំបូង
កាលនោះ នៅប្រទេសមាឡាន ឬប្រទេសលាវ មានស្ដេចមួយអង្គ ព្រះនាមធម្មាអនុរថ(អ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះ ដូចជា
